کتاب الکترونیکی به یاد نهاوند

[ آنچه باید از فرهنگ، تاریخ و آداب و رسوم نهاوند بدانیم ] 

واژة مهر‌آمیز «قِزی»؛

مردم شیرین‌سخن شهر نهاوند، هنگامی که می‌خواهند زنان محترم و بزرگ‌تر از خود را صدا کنند، پیش از یاد کردن نام آنان، واژة مهر‌آمیز «قِزی» [qez-i] را به کار می‌برند. این عنوان محترمانه در گویش نهاوندی، به معنای «بانو»، «خانم» و «خاتون» است. برای نمونه، به جای آن که بگویند: نقره‌خانم یا ستاره‌خانم، مخاطب خود را، قزی نقره و قزی ستاره، صدا می‌کنند!

شایان گفتن  است که «قزی»، در روستاهای نهاوند، از نام‌های زنان به شمار می‌رود. اما واژة «قِزی»، دارای دو جزء است: «قِز»+ پسوند «ی». بد نیست بدانیم که «ِقز»، وامواژه‌ای است که از زبان ترکی، به گویش نهاوندی راه یافته است! زیرا «قِز» یا «قیز»، در زبان ترکی به معنای «دختر» است. چنانچه می‌دانیم، در  گذشته‌های نه چندان دور، هر گاه زنی، چندین شکم پی در پی دختر می‌زائید، آن چندمین دختر نوزاد را، «دختربس» می‌نامیدند. ترک‌زبان‌ها هم، نام چندمین نوزاد دختر خود را، به جای «دختربس»، «قِزبس» یا «قیزبس» می‌گذاشتند! مردم، با زبان بی‌زبانی، می‌خواستند به خداوند بگویند: خدایا، دیگر دختر بس است، از این پس ما از تو پسر می‌خواهیم! 

ناگفته نماند که از آئین‌های پسندیده در میان اقوام ایرانی، رسم و سنت «خون‌بس» بود. گاهی پیش می‌آمد که در درگیری‌های قومی یا فردی، خواسته یا ناخواسته، خون کسی به زمین می‌ریخت و آن آدم، از دست می‌رفت! از آن جا که تشکیلات دادگستری، یا از بیخ و بن در همه جای کشور نبود و یا گستردگی کنونی را نداشت تا در آن میان به داوری بپردازد و حق را به حقدار برساند، برای جلوگیری از خونریزی بیش‌تر، ریش‌سفیدها و خیرخواهان قوم، پا در میانی می‌کردند و پیشقدم می‌شدند تا پیوند خویشاوندی میان دو خانواده یا دو طایفة درگیر، برقرار کنند. باشد که آتش کینه فرونشیند و خون، دوباره خون نیارد! این کار خداپسندانه را، «خون‌بس» می‌گفتند. شاید ارتش‌ها هم، از همین راهکار واژه‌سازی بهره جسته‌اند و واژة زیبای «آتش‌بس» را ساخته‌اند که معنایش، دست کشیدن دو یا چند کشور درگیر، از جنگ و خونریزی با یکدیگر است!